W ZIMOWO-ŚWIĄTECZNYM NASTROJU Pocztówki autorstwa Bożeny Truchanowskiej

Niedawno, 3 grudnia, w wieku 96 lat odeszła Bożena Truchanowska - znakomita ilustratorka, graficzka, malarka, przedstawicielka Polskiej Szkoły Ilustracji.

Artystka dziś już nieco zapomniana, ale osoby, których dzieciństwo przypadło na lata 60-te i 70-te XX wieku, być może pamiętają jej ilustracje z wielu bajek i książek, a także z czasopism dziecięcych: "Misia", "Świerszczyka", "Płomyczka" i "Płomyka". 

W niniejszym poście przypominam postać tej wybitnej artystki oraz prezentuję pocztówki jej autorstwa. Zostały wydane przez Muzeum Miasta Gdyni jako pamiątka wystawy "Wesołych Świąt" i stanowią reprint oryginalnych kartek pocztowych sprzed ponad 50 lat.

Bożena Truchanowska zilustrowała blisko 100 książek dla dzieci, młodzieży i dorosłych, zdobywając liczne nagrody i wyróżnienia, zarówno polskie, jak i międzynarodowe.

Część swoich prac tworzyła wraz z mężem, Wiesławem Majchrzakiem, również cenionym i nagradzanym artystą. Potem ich drogi rozeszły się. 

Izabela Treutle tak pisała o twórczości Bożeny Truchanowskiej: 

"Staranna kompozycja, niesamowita kolorystyka i bajkowy, poetycki wręcz nastrój cechują jej ilustracje. To zachwycające staranne obrazy, pełne pieczołowitych i wyrafinowanych elementów dekoracyjnych."

 " W książkach sygnowanych jej nazwiskiem każdy element jest dopracowany i dopieszczony – począwszy od okładki, poprzez stronę tytułową, na najdrobniejszych jej częściach składowych skończywszy. Ekspresyjny i wyraźny rysunek łączy często z rozmytymi, barwnym plamami akwareli, tworząc niezapomniane wrażenia estetyczne." 

"W jej ilustracjach uderza niezwykła subtelność, urok sennych obrazów, miękkich i delikatnych. A wszystko owinięte jakby delikatną mgłą, akcentami drobnych kwiatków, zwiewnych liści, jak chociażby w „Ziarenkach maku” Ratajczaka (Nasza Księgarnia, 1989) czy serii stworzonych przez nią kart pocztowych."

 Najbardziej znanymi pracami Bożeny Truchanowskiej są ilustracje do książek H. Januszewskiej "Kopciuszek" i "Złoty koszyczek", M. Farjeon "Mały pokój z książkami", J. Ratajczaka "Ziarenka maku".

W latach 70-tych i na początku 80-tych, kiedy pracowała już samodzielnie, odeszła od tematyki baśniowej, zaś w jej dorobku coraz więcej miejsca zaczęły zajmować książki młodzieżowe. Okazała się uważną obserwatorką ówczesnego życia - mody i obyczajów. Ilustracje te stanowią dziś zapis realiów PRL-u, drobiazgowo pokazując codzienność zwykłych nastolatków wykonujących zwyczajne czynności, ubranych w swetry i dżinsy, mieszkających w typowych blokowiskach.

Na poniższych stronach można obejrzeć ilustracje Bożeny Truchanowskiej, które stworzyła do licznych książek oraz dowiedzieć się więcej o jej życiu i twórczości.

https://culture.pl/pl/tworca/bozena-truchanowska

https://nakanapie.pl/a/mistrzowie-ilustracji-bozena-truchanowska

https://scek.pl/2020/02/07/bozena-truchanowska-wlos-w-rosole/

A ja zgodnie z przesłaniem prezentowanych dziś pocztówek 

wszystkim czytelnikom mojego bloga życzę 

WESOŁYCH ŚWIĄT 

i przeniesienia się choć na chwilę do wspomnień z dzieciństwa, czasu kiedy wszystkie Święta wydawały się najpiękniejsze.

"ŚWIĄTECZNA MAGIA" NA POCZTÓWKACH

Dziś najbardziej urokliwe i urzekające nastrojową scenerią oraz świąteczną magią pocztówki z mojej kolekcji.

O "magicznych świętach" słyszymy najczęściej w reklamach lub w filmach o tematyce okołoświątecznej. Tego typu produkcje posiłkują się obrazami  bożonarodzeniowych dekoracji, migoczących światełek i kolorowo przystrojonych choinek. Dopełnieniem pełnego magii nastroju jest otulająca wszystko wokół puchowa, śnieżna pierzynka.

I choć nasza rzeczywistość często odbiega od tej przedstawionej w filmach i reklamach, to wielu z nas chętnie ulega atmosferze "świątecznej magii". Ten wyjątkowy klimat, jaki niosą ze sobą święta Bożego Narodzenia wywołuje w nas pozytywne emocje. 

Jest taki dzień, tylko jeden raz do roku.
Dzień, zwykły dzień, który liczy się od zmroku.(...)
sł. Krzysztof Dzikowski

Hej ludzie, idą święta.

Świeci gwiazda uśmiechnięta.

Znowu jest w prezentach cały świat.

Hej, ludzie, idą święta. (...)

sł. Jacek Cygan

Jest taki dzień, gdy jesteśmy wszyscy razem.
Dzień, piękny dzień, dziś nam rok go składa w darze (...)
sł. Krzysztof Dzikowski

Dlaczego jest święto Bożego Narodzenia?

Dlaczego wpatrujemy się w gwiazdę na niebie?

Dlaczego śpiewamy kolędy?

Dlatego, żeby się uczyć miłości do Pana Jezusa.

Dlatego, żeby podawać sobie ręce.

Dlatego, żeby się uśmiechać do siebie.

Dlatego, żeby sobie przebaczać.(...)

 Jan Twardowski

Różowe niebo pociemniało,

I cień błękitny legł

na ziemię białą, białą, białą,

Na nieskalany śnieg. (...)

Bronisława Ostrowska

Zobacz synku ile gwiazd

Jaki biały wokół świat,

Taki cień dzień nam z nieba spadł,

Znów się zaczynają święta...

fragm. piosenki zespołu Feel

Nadeszła wreszcie upragniona święta noc

Czekałam na nią wiele dni

Niezwykłe światło w górze rozpromienia mrok

To złota gwiazda blaskiem lśni. (...)

sł. Michał Witek

Przy wigilijnym stole,

Łamiąc opłatek święty,

Pomnijcie, że dzień ten radosny

w miłości jest poczęty; (...)

Jan Kasprowicz

Jaki smak ma teraz śnieg

Smak opłatka czy smak łez?

Tyle żalu wchłonie biel.

Tyle życzeń przyjmie biel.

Wraca ludziom ludzki głos,

Kiedy gwiazdka niebo tnie,

W sercach już truchleje moc,

Dziś nadzieja rodzi się. (...)

sł. Jacek Cygan

W Grudniowe noce, zimowe noce

Dzieciątko Boże z zimna dygoce,

Idzie przez pola okryte szronem

Wiatr mu wydzwania piosnki znajome.

Hej kolęda, kolęda, hej kolędy to czas

Kto ogrzeje rączęta, kto schronienie mu da. (...)

sł. Jadwiga Urbanowicz

(...) W białych piór rozpędzie

Niosą po kolędzie:

Kto na Bożym świecie żyje,

Niech mu dobrze będzie!

I w tym białym dworze,

I  w tym śnieżnym borze, 

W ludzkiej izbie, w ptasim gnieździe

I  w tej mysiej norze!

Bronisława Ostrowska

W dzień Bożego Narodzenia

radość wszystkiego stworzenia:

ptaszki w górę podlatują,

Jezusowi wyśpiewują (...)

I drzewa mają swoją wigilię...

W najkrótszy dzień Bożego roku,

Gdy błękitnieje śnieg o zmroku:

W okiściach jak olbrzymie lilie,

Białe smreczki, sosny, jodły,

Z zapartym tchem wsłuchane w ciszę (...)

Leopold Staff

W noc wigilijną jest jasności tyle

I taki bezmiar przeczystego śniegu,

Jakby umarło wszelkie zło na chwilę

Na całej ziemi od brzegu do brzegu.

W noc wigilijną nad tą białą ziemią

Srebrzysty księżyc jak opłatek świeci...

Za jego światłem serce moje leci

Nad białe pola, które w śniegu drzemią. (...)

Henryk Zbierzchowski

Zobacz też inne pocztówki związane z Bożym Narodzeniem: 

https://kolekcjonerkapocztowek.blogspot.com/search/label/Bo%C5%BCe%20Narodzenie

SEZON NA CHOINKI

🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄 🎄

Choinka to nieodłączny element Świąt Bożego Narodzenia i co oczywiste częsty motyw kartek świątecznych. 

Na placach i ulicach miast, w sklepach i różnych instytucjach już na początku grudnia pojawiły się pięknie ozdobione drzewka.

Również w oknach niektórych mieszkań widać migające dekoracje. Niedługo we wszystkich domach rozbłysną światełkami kolorowe choinki.
Właśnie rozpoczyna się choinkowy sezon!

"Tradycja przynoszenia drzewka do domu

 Dawniej na wsiach przyniesienie choinki do domu miało cechy kradzieży obrzędowej: gospodarz rankiem w Wigilię udawał się do lasu, a wyniesiona z niego choinka czy gałęzie "ukradzione" innemu światu, za jaki postrzegany był las miały przynieść złodziejowi szczęście."

https://pl.wikipedia.org/wiki/Choinka

Niestety i dziś zdarzają się kradzieże choinek z lasu (właśnie usłyszałam o tym w radio). Nie mają jednak, jak sądzę charakteru rytualnego. Zamiast szczęścia mogą przynieść spore kłopoty z prawem  i duże kary finansowe...

Pocztówka z lat dziewięćdziesiątych.
Mal. Dariusz Orszulik, Wyd. Uni Ars.

Rys. K. Majewska, A. Tylkowski
Wyd. Ilustris

Tradycja nie taka stara

Na ziemiach polskich choinka pojawiła się na przełomie XVIII i XIX wieku. Początkowo zwyczaj ten przejęty od niemieckich osadników był praktykowany jedynie w miastach. Z czasem przejęli go ziemianie, a później bogaci chłopi. Na wsi ubieranie choinki upowszechniło się dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym, a w niektórych regionach nawet po II wojnie światowej.

https://www.historiaposzukaj.pl/wiedza,historiomat,579,historiomat_choinka.html

Pocztówka z początku lat 2000
Autor nieznany, Wyd. Aligator

Ubieranie choinki

Dawniej choinkę przystrajano pierniczkami, orzechami i małymi rajskimi jabłuszkami, zawieszano też własnoręcznie wykonane ozdoby. Potem rozpowszechniły się szklane bombki.

Poniższa pocztówka wydana w latach osiemdziesiątych XX wieku w ZSRR przedstawia Dziadka Mroza i Śnieżynkę. W okresie istnienia Związku Radzieckiego postać Dziadka Mroza była spopularyzowana jako świecki odpowiednik Świętego Mikołaja. Dziadek Mróz ze swoją wnuczką Śnieżynką pojawiali się w Nowy Rok, aby wręczać dzieciom prezenty. W okresie stalinowskim próbowano rozszerzyć tę tradycję także w innych krajach bloku wschodniego, w tym także na Polskę. Pamiętam, jak mój tata opowiadał, że w szkole podstawowej przychodził do nich właśnie Dziadek Mróz.

Rys. L. Pochitonowa

Poniżej choinka z ludowymi elementami na pocztówce z lat siedemdziesiątych XX wieku. W tamtym okresie poziom artystyczny świątecznych kartek pozostawiał wiele do życzenia. Kompozycje na zdjęciach wyglądały często jak stworzone z tego "co było pod ręką" i były, co tu dużo mówić: po prostu nieładne.

O świątecznych pocztówkach z drugiej połowy XX wieku pisałam tu: https://kolekcjonerkapocztowek.blogspot.com/2022/12/wszyscy-wszystkim-sla-zyczenia.html

Fot. J. Jastrzębski
Wyd. Biuro Wydawniczo-Propagandowe RSW Prasa, Książka, Ruch

A tu już pocztówki z lat dziewięćdziesiątych XX wieku i początku XXI: wyczucie estetyki wyraźnie zmieniło się na plus.

Autor nieznany.
Wyd. Karoart.

Fot. Rossi
Wyd. "Mat" s.c.

Prezenty, prezenty, prezenty...
Zwyczaj obdarowywania prezentami w większości regionów świata jest obchodzony w Boże Narodzenie. W Polsce jest on obchodzony w Wigilię, a podarunki znajdujemy pod choinką.

Rys. K. Majewska, A. Tylkowski
Wyd. Ilustris

Kto u Was zostawia prezenty pod choinką? 

Aniołek, Dzieciątko, Gwiazdka, Gwiazdor...

Rys. K. Majewska, A. Tylkowski.
Wydawnictwo Ilustris.

Rys. Izabela Kowalska-Wieczorek
Wyd. Fundacja Dzieciom

Świąteczne spotkanie przy choince

Rys. Pavel Zhovba
Pocztówka wydana w Rosji w 2020

Choinka z życzeniami z różnych stron świata

Proj. Ewa Słocińska
Wyd. Postallove

Na koniec choinka, która w zabawny sposób charakteryzuje jedno z największych i najsłynniejszych miast świata - Los Angeles.

Rys. David Price
Pocztówka wydana w USA

Wszystkim czytelnikom mojego bloga
życzę miłych chwil przy choince!

CICHA NOC...

 STAJENKA BETLEJEMSKA NA POCZTÓWKACH

Stajenka Betlejemska to częsty motyw kartek świątecznych. Wybrałam kilka najbardziej oryginalnych.

1. Pocztówka wysłana w 2002r.

"Mizerna, cicha, stajenka licha
pełna niebieskiej chwały" (...)

2. Pocztówka z Francji wysłana w 1961r.

(...) "oto leżący, przed nami śpiący
w promieniach Jezus mały.
Przed Nim anieli w locie stanęli" (...)

3. Ciekawa pocztówka z lat osiemdziesiątych z tekstem i zapisem nutowym znanej kolędy. Projekt graficzny - Hanna Balicka - Fribes. Podpis na rewersie: "Kolęda znana już w 2 połowie XVIII w. Jeden z najpiękniejszych przykładów naiwnej liryki ludowej." 

4. Pocztówka włoska, bez obiegu, lata sześćdziesiąte.

(...) "Lili, lili, laj, moje Dzieciąteczko,
lili, lili, laj, śliczne Paniąteczko." (...)

5. Pocztówka bez obiegu, przedstawia obraz Correggia (1494 - 1534) "Adoracja Dzieciątka przez Pasterzy" znany także jako "Noc" (obecnie w zbiorach Galerii Obrazów Starych Mistrzów w Dreźnie). Jest uznawany za jedno z arcydzieł całej twórczości Correggia.

(...) "Dziwili się napowietrznej muzyce
i myśleli: "Co to będzie za Dziecię?"

6. Pocztówka przedstawiająca obraz Josefa Lady (1887 - 1957), czeskiego malarza, rysownika, karykaturzysty, ilustratora i bajkopisarza, znanego przede wszystkim jako twórca ilustracji do "Przygód dobrego wojaka Szwejka".

"W żłobie leży, któż pobieży kolędować małemu
Jezusowi Chrystusowi, dziś nam narodzonemu?" (...)

7.  Pocztówka wydana w latach dziewięćdziesiątych przez Fundację Dzieciom - Zdążyć z Pomocą, zaprojektowana przez współczesną ilustratorkę książek dla dzieci - Izabelę Kowalską -Wieczorek.

"Dzisiaj w Betlejem, dzisiaj w Betlejem wesoła nowina.
Że Panna czysta, że Panna czysta porodziła Syna." (...)

"Pomódlmy się w Noc Betlejemską,

w Noc Szczęśliwego Rozwiązania,

by wszystko się nam rozplątało,

węzły, konflikty, powikłania.

Oby się wszystkie trudne sprawy

porozkręcały jak supełki,

własne ambicje i urazy

zaczęły śmieszyć jak kukiełki. (...)

By anioł podarł każdy dramat

aż do rozdziału ostatniego,

kładąc na serce pogmatwane,

jak na osiołka - kompres śniegu. (...)

Aby wątpiący się rozpłakał

na cud czekając w swej kolejce,

a Matka Boska - cichych, ufnych -

jak ciepły pled wzięła na ręce."

(Pomódlmy się w Noc Betlejemską - Jan Twardowski)

"Wszyscy wszystkim ślą życzenia!"

 

"Już dzisiaj który to raz

pędzi poczta przez las!

Cóż, nie dziwota, przed każdą Gwiazdką

pękają banie z manią pisarską:

Jacek, co pióra nie bierze w ręce,

nagle napisał listów dziewięćset.

Pisze Alojzy, Funia i Mania.

Rośnie gwiazdkowa życzeniomania.

Wczoraj w Krakowie na placu Kingi

listy wypchnęły denko od skrzynki,

bo tyle listów, któż by to zniósł -

O! znów pocztowy wóz (...)
Listy, paczki, stamtąd i stąd!

Wszystkim Wesołych Świąt!" (...)

                       "Trąbki świątecznej poczty" - K.I. Gałczyński

Tak przed laty pisał poeta o przedświątecznej gorączce wysyłania życzeń. 

W obecnej dobie nowoczesnych technologii wysyłanie listów (!) i pocztówek jest o wiele mniej powszechne. Zdecydowana większość z nas korzysta z telefonów komórkowych i komunikatorów internetowych, a szczyt wysyłania świątecznych życzeń przypada w Wigilię i Boże Narodzenie. 

Wydaje się, że jeszcze nie tak dawno wysyłaliśmy do siebie świąteczne pocztówki. Tymczasem niepostrzeżenie zamieniły się w e-kartki, MMS-y i animacje. Trochę żal...

Pieczołowicie przechowuję te stare kartki, przeglądam z nostalgią, uśmiecham się do wspomnień...

 ŚWIĄTECZNE POCZTÓWKI
Z DRUGIEJ POŁOWY XX WIEKU

Wśród świątecznych pocztówek z okresu PRL-u prawie w ogóle nie spotyka się motywów religijnych. Ówczesna władza nawet świętom Bożego Narodzenia starała się narzucić świecki charakter. Dlatego trudno znaleźć kartki z betlejemską stajenką, Maryją i Dzieciątkiem. Taka stylistyka zacznie pojawiać się dopiero na kartkach wydawanych pod koniec lat 90-tych i w pierwszych latach XXI wieku.

Ciekawym przykładem laicyzacji świąt Bożego Narodzenia jest pocztówka wydana ze Społecznego Funduszu Odbudowy Stolicy, przedstawiająca przedstawiciela ludu pracującego - hutnika na gałązce choinkowej. Połączenie socrealizmu z tradycją 😄. Niestety kartka jest bez obiegu, nie ma pieczątki ani daty. Można się domyślać, że pochodzi z lat 50 -tych lub 60-tych.

Pocztówka wydana przez PTTK, wysłana w 1971 roku, jeszcze czarno-biała. Nie trzeba żadnych symboli ani atrybutów. Piękny zimowy pejzaż wywołuje świąteczny nastrój.

"Tymczasem w 1978 roku "Dziennik Zachodni donosił, że do kiosków w trzech województwach trafiło aż 10 milionów kartek. Pisano:

Całkowicie ze sprzedaży zostały już wyeliminowane kartki czarno-białe, gdyż nie znajdowały nabywców. Najwięcej będzie pocztówek fotografii barwnej, poza tym pojawią się oryginalne kolorowe fotografie przedstawiające atrybuty świąt grudniowych.

Źródło: https://culture.pl/pl/artykul/tak-samo-ladne-jak-prawdziwe-swieta-w-prl-u

W moim domowym archiwum znalazłam typowe pocztówki z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ("kolorowe fotografie przedstawiające atrybuty świąt grudniowych"): jedna lub dwie świeczki, do tego nijaki stroik z nędznej świerkowej gałązki i kilku wyblakłych baniek. Wyglądają skromnie i powiedziałabym... dość siermiężnie. 

No cóż, Święta w tamtych czasach to wystane w kolejkach kubańskie zielone pomarańcze, wyroby czekoladopodobne i inne zdobyte spod lady dobra. Nie było przepychu. Widocznie pocztówki musiały współgrać z tą konwencją.      

Pocztówki najczęściej kupowało się w kiosku "Ruchu" i co tu dużo mówić, specjalnego wyboru nie było.

Mama kupowała kartki już na początku grudnia, bo do połowy miesiąca trzeba było je wysłać. Mimo to opóźnienia się zdarzały. Pamiętam, że nieraz wyciągałam ze skrzynki pocztówki z życzeniami świątecznymi... już po Świętach. 😏

Dla porównania dwie pocztówki z początku lat dwutysięcznych: tak samo świeczki i stroiki, ale jakże mieniące się  i bogato zdobione. 

Na szczęście oprócz typowych kartek ze stroikami zdarzały się też bardziej oryginalne, jak na przykład fotografie artystyczne. Poniżej dwie pocztówki z lat siedemdziesiątych wydane przez Krajową Agencję Wydawniczą:

(1) - bez obiegu, fot. G. I. Kostenko

 (2) - wysłana w 1979 r, fot. J. Tymiński

Na koniec pocztówka z lat osiemdziesiątych, zaprojektowana przez Jana Marcina Szancera - wybitnego grafika i ilustratora wielu książek dla dzieci. Pamiętam, że kupiłam kilka takich pocztówek - każda z inną ilustracją. Zauroczyły mnie od pierwszego wejrzenia, pewnie dlatego, że skojarzyły mi się z jakąś bajką. Wszystkie wysłałam oprócz tej właśnie, którą zostawiłam dla siebie. Znalazła godne miejsce jako zakładka w tomie wierszy mojego ulubionego poety. 

      

(...)"O, dajcie mi te małe skrzypce,

może na skrzypcach wygram

wiatr i pochyłą ulicę,

i noc, co taka niezwykła." (...)

                                K. I. Gałczyński